Regie: Guy Cassiers

Tekst: Marcel Proust

Vertaling: Céline Linssen

Bewerking: Guy Cassiers, Erwin Jans

Spel: o.a. Paul R. Kooij, Eelco Smits, Fania Sorel, Marlies Heuer.

Foto: Pan Sok

De kant van Marcel is het vierde en laatste deel van de bewerking van het befaamde A la recherche du temps perdu (op zoek naar de verloren tijd) van Marcel Proust (1871-1922). Deze romanserie bestaat uit vijftien delen, waarin de lezer de hoofdpersoon Marcel vanaf zijn jeugd volgt door het Frankrijk van begin negentiende eeuw.

Hoewel je zou denken dat de vijftien prozawerken van Proust voldoende materiaal zouden opleveren voor vier toneelvoorstelling, is bij deze laatste voorstelling nog een ander werk gebruikt: de memoires van Céleste Albaret, de vrouw die de laatste 10 jaar van zijn leven dienstmeid is geweest in huize Proust.

Vanuit een keukendecor vertelt de oude Céleste in de camera over haar leven bij monsieur Proust. Ze beschrijft hoe hij zich steeds meer afzonderde van de wereld, zijn muren isoleerde om maar niet door een enkel geluid gestoord te worden bij het schrijven van zijn roman. Op de vloer staat Marcel Proust, nu oud en vermoeid in zijn kamerjas, met de jonge en bescheiden Céleste. De jonge Marcel, die in de voorgaande voorstellingen centraal stond, komt nu vanachter een scherm in de vorm van stem, silhouet en projectie. Dit is daarmee ook de plek voor citaten van de oorspronkelijke romanteksten; de bloemrijke monologen met zinnen die tientallen regels beslaan.

Met deze vorm wijkt Cassiers af van het pad dat hij de eerste drie delen heeft bewandeld. Hoewel dezelfde ingrediënten aanwezig zijn, heeft dit deel een duidelijk andere vorm. Marcel Proust wordt opgedeeld in de schrijver en het romanpersonage. Daar waar de eerste voorstellingen, zoals de romans, het verhaal vertelden van het personage, ligt de aandacht nu op de schrijver. Dit komt overeen met de romans, maar in het theater krijgen we Proust hierbij ook nog vanuit het perspectief van een ander te zien. Het breedsprakige proza in combinatie met de details van Céleste over de strikte regels waaraan zij zich diende te houden en de schijnbaar overdreven angst van Proust voor kou, bacteriën en verstoring van zijn rust, geven de hoofdpersoon opeens een geheel andere kleur mee. Het is even slikken als de man die je drie voorstellingen lang heeft meegevoerd in zijn wereld, opeens een zelfingenomen snob blijkt te zijn.

De kracht van de eerste drie delen was dat je de boeken niet gelezen hoefde te hebben, of zelfs de verhaallijn binnen de voorstellingen moest kunnen volgen, om te genieten van theatermagie die plaatsvond. Het vertelling van Céleste geeft in deze voorstelling echter een strak kader aan. De theatrale spanning komt zo volledig op haar verhaal te liggen, maar de afloop is al vanaf het begin af aan duidelijk, zodat van echte spanning geen sprake is. Dit heeft als gevolg dat de echte Proust-teksten vanachter het scherm bijzaak worden. Wie nog geïnteresseerd is in het werk van de vervelende, oude man die nu is gepresenteerd, moet alert zijn om de teksten en hun betekenis binnen de voorstelling te kunnen duiden. Hierbij is het meer dan voordelig wanneer je de boeken wel gelezen hebt.

Hierbij valt ook het spel van projectie, licht en camera dood. Waar het eerst zorgde voor het verdelen van Cassiers theatrale wereld in verschillende ruimten, tijden en perspectieven, lijkt het nu de drie verschillende werelden bijeen te moeten houden. Een aantal vindingen werken goed, zoals de gefilmde Céleste die daarmee in een duidelijk perspectief wordt geplaatst. Maar de beelden en silhouetten rond de jonge Proust worden illustratieve en geforceerde trucs, omdat wij de vorm al eerder hebben gezien, maar dan beter geïntegreerd.

Foto: Pan Sok

Proust 4: de kant van Marcel is zeker geen slechte voorstelling en zeker de meest toegankelijke uit de serie. Daar komt bij dat het spel van de acteurs wederom geweldig is. Met name de Vlaamse Fania Sorel is briljant in haar subtiliteit en waarachtigheid, zowel in de dialogen als tijdens de veelvuldige momenten van stil spel. Ook de oude Céleste, gespeeld door Marlies Heuer, kan zich met de voortdurende aanwezigheid van de camera geen moment concentratieverlies veroorloven. Het is als het opnemen van een film van anderhalf uur in een enkel shot.

Geen slechte voorstelling dus, maar tegelijkertijd meer een losse voorstelling, dan een waardige afronding van de cyclus.

Proust 4 speelt helaas alleen nog in Berlijn.